Ο πολιτισμός μας δεν γεννήθηκε από την ευκολία της έτοιμης απάντησης, αντιθέτως, γεννήθηκε από ερωτήματα που δεν απαντήθηκαν βιαστικά. Τι είναι το δίκαιο, τι το αληθινό, τι το μέτρο, τι η Δημοκρατία και τι είναι τελικά η ανθρώπινη αξία. Σε όλη αυτή τη μακρά διαδρομή της σκέψης και της περίσκεψης, η σιωπή δεν ήταν έλλειψη λόγου αλλά η σημαντικά ουσιώδης προϋπόθεσή του. Είναι το διάστημα που το γεγονός αποβάλλει την πρώτη του εντύπωση ώστε να φανεί το βάθος και ο όγκος του ώστε η συνείδηση να προλάβει να το κάνει σημαντικό νόημα για τον άνθρωπο. Στις μέρες μας, αυτή η σιωπή έχει σχεδόν ποινικοποιηθεί! Η σιωπή της σκέψης μοιάζει αδιανόητη μπροστά στην απαιτούμενη ταχύτητα απόκρισης απέναντι στον καταιγισμό των χειμαρρωδών ερεθισμάτων που δέχεται συνεχώς ο σημερινός πολίτης. Στην εποχή της διαρκούς και αδιάλειπτης διασύνδεσης αλλά και των ηλεκτρονικών μέσων ενημέρωσης, η ταχύτητα πήρε τη θέση της κρίσης. Τα κοινωνικά δίκτυα δε, ως επιταχυντές του θυμού, του θυμικού μα και της εντύπωσης, επέβαλαν μια νέα, ιδιότυπη τυραννία. Την τυραννία της υποχρέωσης της άμεσης γνώμης!
Κάθε συμβάν, από μια ανθρώπινη τραγωδία ή μια σημαντική γεωπολιτική εξέλιξη ως την ασήμαντη δήλωση της ημέρας, ρίχνεται στην αρένα του δημόσιου λόγου με όρους κατεπείγοντος. Ο πολίτης – χρήστης των κοινωνικών δικτύων, δεν καλείται πια να κατανοήσει τη νέα πληροφορία, αντιθέτως καλείται να τοποθετηθεί και να σχολιάσει και μάλιστα άμεσα. Να διαλέξει στρατόπεδο δηλαδή, να συνοδεύσει το γεγονός με μια οργισμένη, ενδεχομένως, φράση ή με ένα εύκολο ηθικό πρόσημο ή να προχωρήσει απλώς, ασυλλογίστως και απερισκέπτως σε μια παρορμητική αντίδραση, μια ενέργεια εν θερμώ χωρίς πρώτα να αναλύσει τα δεδομένα και να δώσει τον απαραίτητο χρόνο στον εαυτό του να σκεφτεί. Η εικόνα προηγείται της σκέψης και το κατευθυνόμενο συναίσθημα εκτοπίζει τον ενσυνείδητο λογισμό πια. Το παράδοξο είναι σχεδόν κωμικό, αν δεν ήταν τραγικό! Όσο περισσότερο μιλά ο σύγχρονος άνθρωπος, ειδικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τόσο λιγότερα λέει. Ο λόγος δεν είναι πια καρπός εσωτερικής ωρίμανσης, είναι καταναλωτικό προϊόν που δημιουργείται για να προκαλέσει αντίδραση ή να εισπράξει επιδοκιμασία, με μοναδικό ωφελούμενο τα ίδια τα μέσα της κοινωνικής δικτύωσης να αυξάνουν την επισκεψιμότητά τους πουλώντας ολοένα και περισσότερες διαφημίσεις! Στην ψηφιακή αγορά άλλωστε, την αξία μιας άποψης δεν τη μετρά πια το βάθος της αιτιολόγησής της αλλά η ταχύτητα και η ένταση της εκφοράς της καθώς και οι αντιδράσεις που αυτή θα προκαλέσει έλκοντας περισσότερους χρήστες στις πλατφόρμες δικτύωσης. Εδώ ακριβώς όμως βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος για τις κοινωνίες των ανθρώπων αλλά και για τη δημοκρατία, καθόσον οι αντιλήψεις που δημιουργούνται και καλλιεργούνται στα μέσα αυτά, τελικώς περνούν και στην ίδια την κοινωνία, συγχέοντας τον διάλογο με τον θόρυβο και τις ασυνείδητες κραυγές με την επαρκώς τεκμηριωμένη άποψη. Η δημοκρατία όμως δεν είναι η άμεση συγκίνηση ή άμεση αντίδραση, αντιθέτως, είναι ο αργός και επίπονος χρόνος του διαλόγου, της αμφιβολίας και της νηφάλιας κρίσης. Όταν ο πολίτης χάνει την ικανότητα να σταθεί σιωπηλός μπροστά σε ένα γεγονός ώσπου να συγκεντρώσει τα πραγματικά δεδομένα και να αναμετρηθεί αντικειμενικά με τις δικές του προκαταλήψεις, παύει να είναι υποκείμενο που σκέφτεται. Γίνεται αναμεταδότης ενός γενικευμένου παροξυσμού.
Η σιωπή του στοχασμού κι ο αργός χρόνος του συλλογισμού δεν είναι άρνηση συμμετοχής στα κοινά, ούτε καν στα ανυπόμονα για σχολιασμούς κοινωνικά δίκτυα. Είναι η μόνη άμυνα απέναντι στη φτήνια της επιφανειακής σκέψης, στη ρηχότητα και την ευκολία της επιπολαιότητας. Η παύση επιτρέπει στον άνθρωπο να ρωτήσει όχι τι «ακούγεται σωστό» ώστε να κερδίσει το χειροκρότημα, αλλά τι «είναι αληθινό» στον πυρήνα του. Τι είναι πραγματικότητα και τι κατασκευασμένο πρόσχημα πρόκλησης αντιδράσεων. Αν υπάρχει ένα στοίχημα για την εποχή μας, αυτό δεν είναι να μάθουμε να μιλάμε ταχύτερα ή δυνατότερα, αλλά να ξαναβρούμε το θάρρος της παύσης και να διεκδικήσουμε το δικαίωμα να σκεφτούμε πριν μιλήσουμε. Γιατί όταν καταργείται η σιωπή, δεν κερδίζει η ελευθερία της έκφρασης. Θριαμβεύει η ευτέλεια του θορύβου.
_
Σημείωση: Η εικόνα του άρθρου είναι προϊόν τεχνητής νοημοσύνης.
